Türbə Sözünün Mənası Nədir? – Tarixi, Dini və Mədəni İzah
Türbə sözü Azərbaycan mədəniyyətində, tarixində və dini dünyagörüşündə xüsusi yer tutan anlayışlardan biridir. Bu söz təkcə bir məkan adı deyil, həm də xalqın yaddaşını, inancını, hörmət və ehtiram anlayışını özündə birləşdirən simvolik məfhumdur. Azərbaycanda və ümumiyyətlə türk-islam coğrafiyasında türbələr həm tarixi abidə, həm də mənəvi dəyər daşıyıcısı kimi qəbul olunur.
Turbe sozunun menasi
Türbə Sözünün Lüğəvi Mənası
Türbə sözü ərəb mənşəlidir və “məzar, qəbirüstü bina, müqəddəs şəxsin dəfn olunduğu məkan” mənasını verir. Ərəb dilində “turbah” kökündən yaranmış bu söz zamanla türk və Azərbaycan dilinə keçərək “türbə” formasını almışdır.
Sadə dildə desək, türbə – hörmət edilən, müqəddəs sayılan bir şəxsin məzarı üzərində inşa olunmuş xüsusi tikilidir. Bu şəxs alim, sufi, hökmdar, şeyx, imam nəslindən olan biri və ya xalq arasında böyük hörmət qazanmış şəxs ola bilər.
Türbə Nədir?
Türbə adi qəbirdən fərqli olaraq xüsusi memarlıq üslubunda tikilmiş məzarlıq binasıdır. Burada məqsəd sadəcə dəfn deyil, həm də həmin şəxsin xatirəsini yaşatmaq, ona ehtiram göstərmək və gələcək nəsillərə tanıtmaqdır.
Türbələr adətən:
- Günbəzli,
- Daş və ya kərpicdən tikilmiş,
- Üzərində ayələr, dualar və yazılar olan,
- Ziyarət üçün açıq olan məkanlar olur.
Məsələn, Naxçıvandakı Möminə Xatun türbəsi və ya Bakının yaxınlığındakı Bibiheybət türbəsi bu anlayışın ən gözəl nümunələrindəndir.
Türbənin Tarixi İnkişafı
Türbələrin yaranması İslam mədəniyyətinin formalaşdığı dövrlərə təsadüf edir. Əvvəllər sadə məzarlar mövcud idi, lakin zamanla böyük alimlərin, sufilərin və hökmdarların qəbirləri üzərində xüsusi memarlıq abidələri inşa edilməyə başlandı.
Azərbaycan ərazisində türbə memarlığı xüsusilə:
- Orta əsrlərdə,
- Şirvanşahlar və Eldənizlər dövründə,
- Naxçıvan memarlıq məktəbində
böyük inkişaf yolu keçmişdir.
Dini Baxımdan Türbə
İslamda türbələr müqəddəs şəxslərin xatirəsini yad etmək üçün ziyarət edilir. İnsanlar bu məkanlara:
- Dua etmək,
- Ruhu şad etmək,
- Mənəvi rahatlıq tapmaq,
- Ümid və şəfa diləmək
üçün gəlirlər.
Türbə anlayışı təkcə bina deyil, həm də mənəvi sığınacaq kimi qəbul olunur.
Mədəniyyətimizdə Türbənin Yeri
Azərbaycan mədəniyyətində türbələr:
- Tarixi yaddaşın qorunması,
- Memarlıq sənətinin inkişafı,
- Dini-mənəvi dəyərlərin ötürülməsi
baxımından mühüm rol oynayır.
Bir çox türbələr UNESCO siyahısına daxil edilmiş və dünya mədəni irsinin bir hissəsi kimi qorunur.
Türbə Sözünün Məişətdə İstifadəsi
“Türbə” sözü gündəlik dildə də işlədilir:
- “Bu böyük alimin türbəsi ziyarətgahdır.”
- “Naxçıvandakı türbələr Azərbaycan memarlığının inciləridir.”
Bəzən məcazi mənada da işlədilir:
- “O adamın xatirəsi xalqın qəlbində əbədi bir türbə kimi yaşayır.”
Türbə və Qəbir Arasındakı Fərq
| Qəbir | Türbə |
|---|---|
| Sadə dəfn yeri | Xüsusi tikili üzərində məzar |
| Hər kəs üçün ola bilər | Adətən hörmətli və müqəddəs şəxslər üçün |
| Memarlıq baxımından sadə | Memarlıq abidəsi kimi qiymətli |
