Konstitusiya Sözünün Mənası Nədir? Hüquqi və Lüğəvi İzah
Konstitusiya hər bir dövlətin hüquqi, siyasi və ictimai həyatının əsasını təşkil edən ən mühüm anlayışlardan biridir. Bu söz təkcə hüquqi termin deyil, eyni zamanda cəmiyyətin necə idarə olunduğunu, vətəndaşların hansı hüquqlara malik olduğunu və dövlətin hansı prinsiplər üzərində qurulduğunu ifadə edən fundamental anlayışdır. Konstitusiya olmadan müasir dövlət təsəvvür etmək mümkün deyil.
Konstitusiya sozunun menasi
Konstitusiya Sözünün Lüğəvi Mənası
“Konstitusiya” sözü latın mənşəlidir. Latın dilindəki “constitutio” sözü “quruluş”, “təsis etmə”, “formalaşdırma” mənalarını verir. Bu anlayış zamanla hüquqi termin kimi formalaşaraq dövlətin əsas qanununu ifadə etməyə başlamışdır.
Lüğəvi baxımdan konstitusiya:
- əsas quruluş,
- əsas nizam,
- təməl qaydalar sistemi
mənasını daşıyır.
Bu baxımdan konstitusiya dövlətin “skeleti” rolunu oynayır və digər bütün qanunlar məhz onun üzərində qurulur.
Hüquqi Mənada Konstitusiya Nədir?
Hüquqi mənada konstitusiya dövlətin ali hüquqi sənədidir. O, ölkənin hüquq sistemində ən yüksək qüvvəyə malikdir və bütün digər qanunlar, qərarlar və normativ aktlar konstitusiyaya uyğun olmalıdır.
Konstitusiya aşağıdakı əsas məsələləri tənzimləyir:
- dövlətin idarəetmə forması;
- hakimiyyətin bölünməsi prinsipi;
- vətəndaşların hüquq və azadlıqları;
- dövlət orqanlarının səlahiyyətləri;
- dövlətlə vətəndaş arasındakı münasibətlər.
Əgər hər hansı qanun konstitusiyaya ziddirsə, o, hüquqi qüvvəsini itirir. Bu da konstitusiyanın hüquqi sistemdəki üstün mövqeyini göstərir.
Konstitusiyanın Dövlət Quruluşundakı Rolu
Konstitusiya dövlətin necə qurulduğunu və necə işlədiyini müəyyən edir. O, dövlətin:
- suverenliyini,
- ərazi bütövlüyünü,
- idarəetmə mexanizmini
rəsmi şəkildə təsbit edir.
Məsələn, konstitusiyada ölkənin respublika, monarxiya və ya başqa idarəetmə formasına malik olduğu açıq şəkildə göstərilir. Həmçinin hakimiyyətin qanunverici, icraedici və məhkəmə qolları arasında bölünməsi də konstitusion norma kimi təsbit olunur.
Bu bölünmə dövlətin balanslı və ədalətli idarə olunmasına xidmət edir.
Konstitusiyanın Cəmiyyətdəki Əhəmiyyəti
Konstitusiya yalnız dövlət orqanları üçün deyil, bütün cəmiyyət üçün mühüm sənəddir. O, vətəndaşların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir.
Konstitusiyanın cəmiyyət üçün əsas əhəmiyyətləri:
- vətəndaşların hüquqlarını qoruyur;
- azadlıqların sərhədlərini müəyyən edir;
- hüquqi sabitlik yaradır;
- sosial ədalətin təmininə zəmin hazırlayır.
Məsələn, söz azadlığı, təhsil hüququ, əmək hüququ kimi anlayışlar konstitusiyada təsbit olunaraq hər bir vətəndaş üçün təminat altına alınır.
Konstitusiya və Vətəndaş Hüquqları
Konstitusiyanın ən mühüm bölmələrindən biri insan və vətəndaş hüquqlarına həsr olunur. Bu hüquqlar dövlət tərəfindən verilmir, əksinə tanınır və qorunur.
Konstitusiyada adətən aşağıdakı hüquqlar yer alır:
- yaşamaq hüququ;
- azadlıq və toxunulmazlıq hüququ;
- mülkiyyət hüququ;
- vicdan və söz azadlığı;
- bərabərlik prinsipi.
Bu hüquqların konstitusiyada yer alması onların pozulmasının qarşısını almağa və vətəndaşın öz haqqını hüquqi yolla müdafiə etməsinə imkan yaradır.
Konstitusiyanın Tarixi İnkişafı
Konstitusiya anlayışı müasir dövrdə formalaşsa da, onun kökləri qədim dövrlərə gedib çıxır. İlk yazılı konstitusiya nümunələri XVIII əsrdə meydana çıxmışdır.
Tarixi baxımdan konstitusiyalar:
- monarxiyanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmaq,
- xalqın hüquqlarını qorumaq,
- dövlət idarəçiliyini sistemləşdirmək
məqsədi daşıyırdı.
Zaman keçdikcə konstitusiyalar daha da təkmilləşmiş, demokratik prinsiplərlə zənginləşmişdir.
Yazılı və Yazılmamış Konstitusiyalar
Konstitusiyalar formalarına görə iki əsas qrupa bölünür:
- yazılı konstitusiyalar
- yazılmamış konstitusiyalar
Yazılı konstitusiyalar bir sənəd şəklində qəbul olunur və maddələr üzrə sistemləşdirilir. Əksər müasir dövlətlər bu formaya üstünlük verir.
Yazılmamış konstitusiyalar isə müxtəlif qanunlar, məhkəmə presedentləri və ənənələrdən ibarət olur. Bu halda konstitusiya vahid sənəd kimi mövcud olmur, lakin hüquqi sistem yenə də konstitusion prinsiplərə əsaslanır.
Konstitusiyanın Dəyişdirilməsi və Qorunması
Konstitusiya adi qanunlardan fərqli olaraq çətin dəyişdirilir. Bu, onun sabitliyini qorumaq məqsədi daşıyır. Dəyişikliklər adətən:
- referendum yolu ilə,
- xüsusi parlament prosedurları ilə
həyata keçirilir.
Bu mexanizm konstitusiyanın siyasi maraqlara görə tez-tez dəyişdirilməsinin qarşısını alır və onun uzunmüddətli hüquqi sənəd kimi qalmasını təmin edir.
Konstitusiya və Demokratiya Arasındakı Əlaqə
Konstitusiya demokratik dövlətin əsas sütunlarından biridir. Demokratiya yalnız seçkilərlə deyil, hüquqların qorunması və qanunun aliliyi ilə ölçülür.
Konstitusiya:
- hakimiyyətin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırır;
- vətəndaşın dövlət qarşısında müdafiəsini təmin edir;
- hüquqi dövlət prinsipini möhkəmləndirir.
Bu səbəbdən güclü və effektiv konstitusiya demokratik cəmiyyətin inkişafı üçün vacib şərtdir.
