Hikmət Sözünün Mənası Nədir? | Hikmətin Dini, Fəlsəfi və Xalq Anlayışı
Hikmət sözü Azərbaycan dilində və ümumilikdə Şərq mədəniyyətində çox dərin və çoxqatlı məna daşıyan anlayışlardan biridir. Bu söz təkcə “ağıllı fikir” demək deyil; o, biliyin, təcrübənin, düşüncənin və mənəvi dərinliyin vəhdətini ifadə edir. Hikmət, insanın gördüyü, yaşadığı və dərk etdiyi hadisələrdən çıxardığı ən düzgün və faydalı nəticədir.
Gündəlik danışıqda hikmət sözü bəzən “müdriklik”, “dərin ağıl”, “mənalı söz” kimi başa düşülür. Lakin bu anlayışın kökü və istifadəsi daha geniş və zəngindir.
Hikmet sozunun menasi
Hikmət Sözünün Etimologiyası və Mənşəyi
Hikmət sözü ərəb mənşəlidir və “ḥ-k-m” kökündən yaranmışdır. Bu kök aşağıdakı mənaları ifadə edir:
- hökm vermək
- qərar çıxarmaq
- bir şeyi yerli-yerində etmək
- ədalətlə davranmaq
Ərəb dilində “hikmah” sözü düzgün qərar vermə qabiliyyəti, dərin düşüncə və hadisələrin mahiyyətini anlama gücü kimi izah olunur. Zamanla bu anlayış türk və Azərbaycan dilinə keçərək həm dini, həm fəlsəfi, həm də məişət məzmunu qazanmışdır.
Hikmətin Fəlsəfi Mənası
Fəlsəfədə hikmət sadəcə məlumatlı olmaq deyil, biliyi düzgün şəkildə tətbiq etmək bacarığıdır. Çox bilmək insanı müdrik etmir; əsas məsələ bildiyini nə vaxt, necə və harada istifadə etməyi bacarmaqdır.
Məsələn:
- Elm bilikdir
- Ağıl düşünmə qabiliyyətidir
- Hikmət isə bu ikisinin həyat təcrübəsi ilə birləşməsidir
Bu baxımdan hikmət insanın daxili yetkinliyini və düşüncə dərinliyini göstərən bir keyfiyyət hesab olunur.
İslam Düşüncəsində Hikmət Anlayışı
İslam mədəniyyətində hikmət xüsusi yer tutur. Qurani-Kərimdə hikmət sözü dəfələrlə çəkilir və Allahın bəndələrinə verdiyi böyük nemət kimi təqdim olunur. Hikmət burada yalnız ağıl deyil, həm də doğru yolu seçmək, haqqı batildən ayırmaq və ədalətli yaşamaq bacarığıdır.
İslam alimlərinə görə:
- Hikmət – elmin əmələ çevrilmiş halıdır
- Hikmət – söz və davranışda ölçü və tarazlıqdır
Bu səbəbdən dini mətnlərdə “hikmətli insan” anlayışı yüksək mənəvi mərtəbə sayılır.
Xalq Düşüncəsində Hikmət və Hikmətli Sözlər
Azərbaycan xalq ədəbiyyatında hikmət anlayışı əsasən atalar sözləri, məsəllər və nəsihətlər vasitəsilə ifadə olunur. Bu hikmətli sözlər nəsillər boyu toplanmış həyat təcrübəsinin qısa və mənalı ifadəsidir.
Məsələn:
- “Söz var dağ yarar, söz var dağ aşırar”
- “Ağıl yaşda deyil, başdadır”
Bu cür ifadələrdə hikmət açıq şəkildə hiss olunur: az sözlə çox məna vermək.
Hikmətlə Ağıl Arasındakı Fərq
Çox vaxt hikmət və ağıl eyni mənada işlədilsə də, aralarında mühüm fərq var:
- Ağıl – düşünmək və məntiq qurmaq qabiliyyətidir
- Hikmət – düşünülmüş qərarın doğru zamanda və doğru şəkildə tətbiqidir
Məsələn, bir insan ağıllı ola bilər, amma tələskən qərar verdiyi üçün səhv edə bilər. Hikmətli insan isə tələsməz, vəziyyəti dəyərləndirər və ən faydalı yolu seçər.
Hikmətin Gündəlik Həyatda Təzahürü
Hikmət yalnız kitab oxumaqla qazanılmır. O, əsasən həyatın içində, yaşanan hadisələrdən dərs çıxarmaqla formalaşır. Aşağıdakı hallarda hikmət özünü göstərir:
- Mübahisədə susmağın daha doğru olduğunu bilmək
- Hər həqiqəti hər yerdə deməmək
- Emosiyalarla deyil, ölçülü qərarlarla hərəkət etmək
Bu xüsusiyyətlər insanın həm sosial münasibətlərini, həm də şəxsi inkişafını gücləndirir.
Hikmət Sözü Hansı Kontekstlərdə İşlədilir?
“Hikmət” sözü müxtəlif məna çalarları ilə işlədilə bilər:
- Hikmətli söz – dərin mənalı, düşündürücü ifadə
- Hikmətli insan – təcrübəli, müdrik şəxs
- Hikmət dolu həyat – mənalı və ölçülü yaşam tərzi
Bu istifadələr sözün elastik və zəngin məna potensialını göstərir.
Hikmətin İnsan Xarakterinə Təsiri
Hikmət insanı daha səbirli, anlayışlı və balanslı edir. Hikmətli insanlar adətən:
- Tələsik hökm verməz
- Başqalarının fikrinə hörmətlə yanaşar
- Hadisələrin arxa planını görməyə çalışar
Bu xüsusiyyətlər onları cəmiyyətdə etibarlı və hörmətli şəxsə çevirir.
