Sərdabə sözünün mənası nədir? Tarixi, dini və memarlıq izahı
“Sərdabə” sözü Azərbaycan dilində əsasən yeraltı məkan, zirzəmi tipli tikili və ya məzaraltı hissə mənasında işlədilir. Tarixi, dini və memarlıq kontekstlərində bu sözə tez-tez rast gəlinir. Sərdabə adətən yer səthindən aşağıda yerləşən, sərinliyi və qoruyucu funksiyası ilə seçilən qapalı məkandır.
Sərdabə sozunun menasi
Sərdabə sözünün etimologiyası (mənşəyi)
“Sərdabə” sözü fars mənşəlidir. Söz iki hissədən ibarət hesab olunur:
- “sərd” – soyuq, sərin
- “abə / abə” – yer, məkan bildirən sonluq
Bu baxımdan sərdabə sözünün ilkin mənası “sərin yer”, “sərin məkan” kimi izah olunur. Tarixi dövrlərdə isti iqlim şəraitində yaşayan xalqlar üçün yeraltı sərin məkanlar həyat üçün vacib idi və bu söz də həmin ehtiyacdan yaranmışdır.
Tarixi kontekstdə sərdabə anlayışı
Tarixən sərdabələr əsasən aşağıdakı məqsədlərlə istifadə olunub:
- İsti havalarda sərinlənmək üçün
- Qida məhsullarını qorumaq üçün
- Dini və dəfn məqsədləri ilə
- Saray və imarətlərin alt hissəsi kimi
Xüsusilə orta əsrlərdə Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda sərdabələr memarlığın ayrılmaz hissəsi olub. Qalaların, məscidlərin və türbələrin altında sərdabələr inşa edilirdi.
Dini və məzar memarlığında sərdabə
Dini terminologiyada “sərdabə” sözü daha çox türbələrin və məqbərələrin yeraltı hissəsi mənasında işlədilir. Bu cür sərdabələrdə adətən:
- Əsl dəfn yeri yerləşir
- Yerüstü hissə ziyarət üçün nəzərdə tutulur
- Yeraltı hissə isə müqəddəs və toxunulmaz sayılır
Məsələn, bir çox tarixi türbələrdə yuxarıda simvolik məzar daşı olur, lakin real qəbir məhz sərdabədə yerləşir.
Memarlıq baxımından sərdabələrin xüsusiyyətləri
Memarlıqda sərdabələr bir sıra fərqli xüsusiyyətlərə malikdir:
- Yer səviyyəsindən aşağıda tikilir
- Divarları qalın olur
- Təbii sərinliyi qoruyur
- Havanın dövranı üçün kiçik açılışlara malik ola bilər
Bu xüsusiyyətlər sərdabəni həm praktik, həm də uzunömürlü tikiliyə çevirirdi. Müasir memarlıqda da bu prinsipdən ilhamlanaraq zirzəmilər və yeraltı anbarlar tikilir.
Məişət dilində sərdabə sözü necə işlədilir?
Gündəlik danışıq dilində “sərdabə” sözü bəzən:
- Zirzəmi
- Anbar
- Yeraltı otaq
mənasında işlədilə bilər. Xüsusilə kənd yerlərində yaşlı nəsil bu sözdən daha çox istifadə edir. Məsələn:
“Qış üçün kartofları sərdabədə saxlamışıq.”
Bu cür istifadələr sözün əsas “sərin və qoruyucu məkan” mənasını qoruyub saxlayır.
Ədəbiyyatda və folklorda sərdabə anlayışı
Azərbaycan ədəbiyyatında sərdabə sözü tez-tez sirli, sakit, dərin məkan obrazı kimi təqdim olunur. Şair və yazıçılar bu anlayışdan istifadə edərək:
- Tənhalıq hissini
- Keçmişlə əlaqəni
- Ölüm və həyat fəlsəfəsini
ifadə ediblər. Folklorda isə sərdabə bəzən gizli xəzinə və ya müqəddəs yer kimi təsvir olunur.
Sərdabə sözünün sinonim və yaxın mənalı sözləri
Tam eyni olmasa da, sərdabəyə yaxın mənada işlədilən sözlər bunlardır:
- Zirzəmi
- Yeraltı otaq
- Anbar (kontekstdən asılı olaraq)
- Məqbərə altı
Lakin qeyd etmək lazımdır ki, “sərdabə” sözü bu anlayışlardan daha çox tarixi və dini çalar daşıyır.
Müasir dövrdə sərdabə anlayışının aktuallığı
Bu gün “sərdabə” sözü gündəlik həyatda əvvəlki qədər aktiv işlədilməsə də, hələ də:
- Tarixi abidələrin təsvirində
- Elmi və memarlıq mətnlərində
- Ədəbiyyat və publisistikada
öz aktuallığını qoruyur. Xüsusilə milli-mədəni irsin izahında bu termin əvəzolunmazdır.
