Təkəbbürün Mənası: Sosial, Psixoloji və Mədəni Təsirlər
“Təkəbbür” sözü Azərbaycan dilində həm gündəlik danışıqda, həm də ədəbi, dini və fəlsəfi mətnlərdə tez-tez rast gəlinən bir termindir. Bu məqalədə biz “təkəbbür” sözünün mənasını, tarixi mənşəyini, mədəni və sosial aspektlərini və həyatdakı əhəmiyyətini geniş şəkildə izah edəcəyik.
Təkəbbur sozunun menasi
Təkəbbür Sözünün Etimologiyası
“Təkəbbür” sözü ərəb mənşəlidir və “böyüklük iddiası” və ya “özünü yüksək tutma” mənasını ifadə edir. Ərəb dilindəki “kibriya” kökündən gəlir və insanın özünü başqalarından üstün görməsi, öz əhəmiyyətini şişirdərək göstərməsi halını təsvir edir.
Azərbaycan dilinə keçdiyi zaman söz həm mənası, həm də istifadə tərzi ilə zənginləşmişdir. Tarixi mətnlərdə “təkəbbür” adətən mənfi xüsusiyyət kimi qeyd olunur, çünki sosial və dini baxımdan insanları eqoist və başqalarına hörmətsiz davranan biri kimi göstərir.
Təkəbbürün Mənası
Əsas mənası baxımından, təkəbbür insanın özünü həddindən artıq üstün görməsi və başqalarına aşağılayıcı baxması deməkdir. Bu xüsusiyyət bir çox mədəniyyət və dinlərdə mənfi davranış kimi qəbul edilir.
Təkəbbürün əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
- Qürur və eqo: İnsan özünü başqalarından daha yüksək qiymətləndirir.
- Başkalarını aşağı görmə: Təkəbbürlü insanlar başqalarının fikirlərini və ehtiyaclarını nəzərə almırlar.
- Empatiya çatışmazlığı: Başqalarının hisslərini anlamada çətinlik yaranır.
Məsələn, iş yerində həddindən artıq təkəbbürlü biri komandadakı başqalarının töhfələrini görməzlikdən gələ bilər, yalnız öz fikrini və işini önə çıxarır.
Təkəbbürün Sosial və Mədəni Təsiri
Təkəbbür yalnız fərdi bir xüsusiyyət deyil, həm də sosial münasibətlərdə əhəmiyyətli rol oynayır. Cəmiyyətdə təkəbbürlü insanlar:
- Münasibətləri gərginləşdirə bilər.
- Qrup işində əməkdaşlığı çətinləşdirə bilər.
- İctimai hörmətini itirə bilər.
Mədəni baxımdan, Azərbaycan və digər Şərq mədəniyyətlərində təkəbbürlü olmaq ciddi tənqid olunur. Ədəbiyyatda və xalq deyimlərində təkəbbürlü insanlar adətən mənfi obraz kimi göstərilir.
Təkəbbür və Din
İslam dini təkəbbürü ciddi mənfi xüsusiyyət kimi qiymətləndirir. Quran və hədislərdə təkəbbürlü insanların Allah qarşısında alçalmayacağı və cəmiyyətdə hörmət qazanmayacağı vurğulanır.
Məsələn, İslamda təkəbbür (kibir) günah hesab olunur və insanın əxlaqi inkişafına mane olur. Bu səbəbdən əksər dini tövsiyələr, təvazökar olmağı və başqalarına hörmət etməyi önə çıxarır.
Təkəbbürün Psixoloji Aspektləri
Psixologiyada təkəbbür insanın özünü və başqalarını qiymətləndirmə tərzi ilə əlaqələndirilir. Təkəbbürlü insanlar tez-tez öz dəyərini yalnız uğur və statusla ölçürlər.
Bu davranışın əsas səbəbləri arasında:
- Özünə inamsızlıq: Bəzən təkəbbür gizlənmiş bir özünə güvənsizlikdən qaynaqlanır.
- Sosial müqayisə: İnsan başqaları ilə müqayisədə özünü daha üstün göstərməyə çalışır.
- Təcrübə və çevrə təsiri: Uşaqlıq və sosial mühit təkəbbürlü davranışları təşviq edə bilər.
Psixoloqlar təkəbbürlü davranışın uzun müddətdə münasibətlərdə çatışmazlığa və tənhalığa səbəb ola biləcəyini vurğulayır.
Təkəbbürlə Mübarizə və Təvazökarlıq
Təkəbbürü aradan qaldırmaq və ya azaltmaq üçün bir neçə metod mövcuddur:
- Özünü analiz etmək: Davranış və reaksiyalarını qiymətləndirmək.
- Empati bacarıqlarını inkişaf etdirmək: Başqalarının mövqeyini anlamağa çalışmaq.
- Təvazökarlığı öyrənmək: Uğur və nailiyyətlərdə başqalarına da dəyər vermək.
Həm şəxsi həyat, həm də iş mühiti üçün təkəbbürün azaldılması insanın daha sağlam və müsbət sosial əlaqələr qurmasına imkan yaradır.
