Urbanizasiya sözünün mənası – Urbanizasiya nədir və xüsusiyyətləri
Urbanizasiya termini latın mənşəli “urbanus” sözündən yaranmışdır və “şəhərə aid”, “şəhər həyatı ilə bağlı” mənasını verir. Ümumilikdə isə urbanizasiya — əhalinin, iqtisadi fəaliyyətin və sosial münasibətlərin kənd və yarımkənd ərazilərindən şəhərlərə doğru yönəlməsi və nəticədə şəhər həyatının üstünlük qazanması prosesidir.
Bu anlayış təkcə insanların fiziki olaraq şəhərə köçməsi ilə məhdudlaşmır. Urbanizasiya eyni zamanda düşüncə tərzinin, həyat üslubunun, iqtisadi münasibətlərin və mədəni davranışların dəyişməsini də ifadə edir.
Urbanizasiya sozunun menasi
Urbanizasiyanın tarixi inkişafı
Urbanizasiya prosesi insan cəmiyyətinin inkişaf tarixi ilə sıx bağlıdır. İlk şəhərlərin yaranması ilə bu prosesin əsası qoyulmuşdur.
Qədim dövrlərdə urbanizasiya
Qədim Mesopotamiya, Misir, Hindistan və Çin sivilizasiyalarında şəhərlər ticarət, idarəetmə və mədəniyyət mərkəzi kimi formalaşmışdı. Bu dövrdə urbanizasiya əsasən suvarma sistemləri, ticarət yolları və inzibati idarəetmə ehtiyacları ilə bağlı idi.
Sənaye inqilabı və urbanizasiya
Urbanizasiyanın ən sürətli mərhələsi XVIII–XIX əsrlərdə sənaye inqilabı dövründə baş vermişdir. Zavodların, fabriklərin və yeni iş imkanlarının yaranması kənd əhalisinin kütləvi şəkildə şəhərlərə axınına səbəb olmuşdur. Bu mərhələ müasir urbanizasiyanın təməlini qoymuşdur.
Urbanizasiyanın əsas xüsusiyyətləri
Urbanizasiya müəyyən xarakterik cəhətlərlə seçilir. Bu xüsusiyyətlər şəhər həyatını kənd həyatından fərqləndirir.
Əhalinin sıxlaşması
Şəhərlərdə əhali sıxlığı daha yüksək olur. Bu, həm yaşayış binalarının çoxmərtəbəli olması, həm də xidmət və iş yerlərinin bir məkanda cəmləşməsi ilə bağlıdır.
İqtisadi fəaliyyətin mərkəzləşməsi
Urbanizasiya nəticəsində sənaye, xidmət sektoru, ticarət və maliyyə fəaliyyəti əsasən şəhərlərdə cəmləşir. Bu da şəhərləri iqtisadi baxımdan daha cəlbedici edir.
Sosial münasibətlərin dəyişməsi
Şəhər həyatında insanlar daha çox fərdi yaşam tərzinə üstünlük verir, sosial münasibətlər isə daha rəsmi və sürətli xarakter alır.
Urbanizasiyanın müsbət tərəfləri
Urbanizasiya cəmiyyətin inkişafına bir çox müsbət təsirlər göstərir.
Təhsil və səhiyyə imkanlarının genişlənməsi
Şəhərlərdə məktəblər, universitetlər, xəstəxanalar və elmi mərkəzlər daha çoxdur. Bu da insanların keyfiyyətli təhsil və tibbi xidmət almasını asanlaşdırır.
İş imkanlarının artması
Urbanizasiya yeni iş yerlərinin yaranmasına səbəb olur. Müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərmək imkanı insanların peşə seçimini genişləndirir.
Mədəni və texnoloji inkişaf
Şəhərlər mədəniyyət, incəsənət və texnologiyanın inkişaf etdiyi əsas məkanlardır. Teatrlar, muzeylər, sərgilər və innovativ layihələr urbanizasiyanın nəticəsi olaraq formalaşır.
Urbanizasiyanın mənfi tərəfləri
Bütün üstünlüklərinə baxmayaraq, urbanizasiya müəyyən problemlər də yaradır.
Ekoloji problemlər
Havanın çirklənməsi, səs-küy, tullantıların artması və yaşıl sahələrin azalması urbanizasiyanın əsas ekoloji fəsadlarıdır.
Sosial bərabərsizlik
Şəhərlərdə gəlir fərqləri daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Bəzi insanlar yüksək həyat səviyyəsinə malik olduğu halda, digərləri sosial çətinliklərlə üzləşir.
Stress və psixoloji gərginlik
Sürətli həyat tempi, sıx nəqliyyat və rəqabət şəhər sakinlərində stress və psixoloji yorğunluq yarada bilər.
Azərbaycanda urbanizasiya prosesi
Azərbaycanda urbanizasiya xüsusilə XX əsrin ikinci yarısından etibarən sürətlənmişdir. Bakı, Sumqayıt və Gəncə kimi şəhərlər sənaye, təhsil və mədəniyyət mərkəzinə çevrilmişdir.
Müstəqillik dövründə regionların inkişafı, infrastruktur layihələri və yeni yaşayış komplekslərinin tikintisi urbanizasiyanı daha da gücləndirmişdir. Eyni zamanda, kənddən şəhərə miqrasiya hələ də aktual proses olaraq qalır.
Urbanizasiya və müasir dövr
Müasir dövrdə urbanizasiya “ağıllı şəhərlər”, rəqəmsal texnologiyalar və dayanıqlı inkişaf anlayışları ilə birgə inkişaf edir. Artıq əsas məqsəd təkcə şəhərlərin böyüməsi deyil, həm də insanların rahat, təhlükəsiz və ekoloji cəhətdən sağlam mühitdə yaşamasını təmin etməkdir.
